غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام یا خیامی، یکی از دانشمندان نامدار مشرق زمین است که در میانه سده پنجم هجری در نیشابور زاده، و در اوایل سده ششم وفات یافته است. او از بزرگترین عالمان عصر خود بوده، و هوشی فوق العاده و حافظه یی نیرومند داشته است. دانشهای متداول عصر خود را خوانده و نیک می دانسته و در فلسفه و ریاضی و نجوم بر همگان فائق آمده است، به هر دو زبان فارسی و تازی شعر سروده، و در علوم مختلف کتابها و رسالههای ارجمند داشته است، که همه بر صفای ذهن و وسعت دانش و اطلاع او دلالت دارد.
خیام در زمانه خویش منزلتی بزرگ و شهرتی عظیم و آوازهای نیکو داشته و معاصران او همه وی را به القاب بزرگی نظیر: «دستور»، و «امام» و «فیلسوف» و «حجةالحق» ستودهاند، و از این رو با پادشاهان و امیران هم نشینی داشته، و در نزد آنان مقرب و محترم بوده است.
اولین کسی که رباعیات او را به انگلیسی ترجمه کرده، شاعر بزرگ انگلیس فیتز جرالد Fitz Gerald است که با روشی زیبا و دلپذیر آن رباعیات را ترجمه کرده و توجه مغربیان را به سخنان او برانگیخته است. و این ترجمه در دلهای انگلیسی زبانان تأثیری بزرگ کرده، تا بدانجا که به خواندن و فهمیدن رباعیات او که در واقع باز گوینده افکار فلسفی اوست بیش از ما ایرانیان دل دادهاند.
خیام امروزه در آمریکا نیز از پرطرفدارترین شاعران ایرانی است و کوچکترین کتاب چاپ شده از خیام درشهرنیویورک به چاپ رسیده است.
چند رباعی زیبا از خیام:
ای بس که نباشیم جهان خواهد بود
بی نام ز ما و بی نشان خواهد بود
زین پیش نبودیم نبد هیچ خلل
زین پس چو نباشیم همان خواهد بود
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جاه و جلالش نفزود
وز هییچکسی نیز گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
خیام تو گفتی که بسی خواهی خفت
بی مونس و بی حریف و بی همدم و جفت
گفتی که به کس مگو تو این راز نهفت
هر لاله پژمرد نخواهد بشکفت
28 اردیبهشت روز بزرگداشت حکیم عمر خیام
